Popkultura, manosfera, rogate hełmy
Jakie jest Twoje pierwsze skojarzenie ze słowem „wiking”? Najpewniej będzie to brutalny, agresywny mężczyzna o długiej brodzie, długich włosach w hełmie z rogami (których, nota bene, nie nosili!). Taki obrazek stworzyła i sprzedała nam popkultura. Na to wyobrażenie często powołują się ruchy neopogańskie, forsując homofobiczne, patriarchalne narracje o „pierwotnym, naturalnym stylu życia” oraz „naturalnych rolach płciowych”. Manosfera także powszechnie wykorzystuje obrazek wikinga do promocji ideału toksycznej męskości.
Ale czy w świecie brutalnych mężczyzn, znanych nam z popkultury, było miejsce na nieheteronormatywność? Jak w nim postrzegano relacje homoseksualne? Czy wiemy coś o queerowości nordyckich kobiet? Na to postaram się odpowiedzieć w tym artykule.
Rozmawiając o nieheteronormatywności historycznych postaci, należy zachować szczególną ostrożność, by nie wkroczyć w obszar spekulacji bądź tworzenia wizji przeszłości, które mają pasować do współczesnych narracji politycznych.
Hvàtr og blàutr, czyli męskie a kobiece
Aby móc mówić o nieheteronormatywności w społeczeństwie nordyckim, powinniśmy zlokalizować pojęcie homoseksualności na linii prostej pomiędzy biegunem męskim (staronordyckie hvatr) a kobiecym (staronordyckie blautr). Kontakty homoseksualne bądź zachowania, które były kojarzone z homoseksualnością, stanowiły wyraz „niemęskości”: urągały męskiej czci. A honor w tamtych czasach był najcenniejszym skarbem. Już wtedy na nieheteronormatywność (queerowość, jeżeli wolicie) było słowo! Ergi. Albo ragr. Bądź też ergjask. Pojęcie to obejmowało spektrum zachowań i cech, z którymi mężczyzna kojarzony być nie może, takimi jak tchórzostwo, słabość fizyczna, kobiecy wygląd, a nawet uprawianie magii, i wiązało się również bezpośrednio z uprawianiem stosunków homoseksualnych. Podle wówczas panującego prawa Gulatingslov za bycie ragr można było zostać ukaranym poprzez wygnanie czy nawet karę śmierci.
Należy zaznaczyć, że tak jak w każdej innej kulturze sprzed stuleci, cała odpowiedzialność za stosunek płciowy dwóch mężczyzn spoczywała na – używając dzisiejszej terminologii – bottomie. To właśnie mężczyźni pełniący rolę przyjmującą byli karani oraz wykluczani z lokalnych społeczności za kontakty z innymi mężczyznami, nawet jeśli kontakty te były wymuszone (m.in. gwałt). Logika miała być następująca: top odbiera bottomowi męskość, a więc pozbawia go honoru. Jeżeli mężczyzna pozwala na bycie zbezczeszczonym, to jest winny i podlega najsurowszej karze. Tak było w wielu innych kulturach. Do dziś to przekonanie funkcjonuje w kulturze więziennej.
Homoseksualne kobiety
Na temat kobiecej homoseksualności wiemy zdecydowanie mniej. O bardzo bliskiej więzi emocjonalnej przeczytamy w sadze Oddrunagartr, gdzie Odrunn, siostra historycznego Attilego, pomaga w porodzie kobiecie o imieniu Borgny. Odrunn śpiewa runy, a między kobietami nawiązuje się głęboko emocjonalna więź. Jedni badacze uznają ją za relację homoromantyczną, drudzy za relację opartą o kobiecą solidarność.
Mówiąc o nieheteronormatywności kobiet, wspomnieć warto o walkiriach, które były darzone wielkim szacunkiem za swoją odwagę. Badaczka Carol J. Clover wysunęła tezę, zgodnie z która nordyckie społeczeństwo należałoby analizować nie o tyle przez pryzmat płci biologicznej, ile przez pryzmat zależności i władzy – tu znowu mamy do czynienia z pojęciami hvàtr oraz blàutr. Według niej do kategorii hvatr zaliczała się większość mężczyzn oraz mniejszość kobiet, która musiała przejąć ster władzy po śmierci mężczyzny w rodzinie. Natomiast do kategorii blautr zaliczali się z pewnością mężczyźni z szufladki ergi/ragr/ni∂ oraz większość kobiet, wpisujących się w patriarchalną kobiecą rolę.
Patriarchat Północy nie zakładał, że kobiety będą prowadzić sprawy sądowe ani masowo nosić broń, ale jako wdowy lub jedyne dziedziczki mogły także pełnić „męską” funkcję zarządzania gospodarstwem domowym. W relacjach społecznych między gospodarstwami kobiety były przede wszystkim związane z podwójną przynależnością. To sprawiało, że mogły być postrzegane jako potencjalnie komplikujące i niestabilne podmioty w przestrzeni społecznej.
Przekraczanie granic ról płciowych (wymuszone bądź dobrowolne), przemieszczanie się pomiędzy kategoriami męskie – żeńskie dla kobiet nordyckich było prostsze i bardziej akceptowalne niż dla mężczyzn. Nie ponosiły bowiem tak srogich kar za zmianę tych ról.
Magia sei∂r
Uprawianie magii w swej większości było uważane za zajęcie kobiece, ponieważ mężczyzna w ówczesnym społeczeństwie skandynawskim miał oddziaływać na świat dookoła siebie poprzez wysiłek fizyczny. Magia zaś od zawsze była lustrzanym odbiciem siły fizycznej, swoistym głosem osób marginalizowanych w społecznościach patriarchalnych.
Mimo to znajdzie się para męskich przykładów: Odin, najwyższy z Asów, bądź Loki, Bóg Psot. W Połajankach Lokiego (nors. Loketretten), Loki wyśmiewał Odina za naukę magii seidr od bogini Frei:
Mówi się, że zajmowałeś się tym
już od tamtego czasu,
na Samsø, pracując jako wieszczka.
Włóczyłeś się
niczym czarująca kobieta —
a podle mnie to tylko odpychająca zniewieściałość.
– Gro Steinsland, Norrøn religion: Myter, riter, samfunn, Oslo 2005, s. 186
Moriuht: zgwałcony Irlandczyk czy spełniona Ravola?
Ślady kontaktów homoseksualnych w Północnej Europie znajdziemy także we wspomnieniach o przemocy seksualnej. W XI wieku normański poeta Garnier de Rouen opisał w wierszu seksualne znęcanie się wikingów nad Irlandczykiem, którego wzięli w niewolę.
On (Moriuht) jest poddawany upokorzeniom i zmuszany przez wikingów do świadczenia im usług należnych żonie. O Moriuhcie, przebrany w niedźwiedzią skórę jesteś, lecz zostajesz z niej obnażony, a przed marynarzami igrasz i drażnisz ich, niczym niedźwiedź, zalotnie ich pobudzając. Nie czyni jednak tego niechętnie – odgrywa dla wszystkich rolę Ravoli, używając swoich pośladków. Uderzany penisem jęczy – biedny, nieszczęsny człowiek! (tłumaczenie autorskie)
– Warner of Rouen, Moriuht: A Norman Latin Poem from the Early Eleventh Century.
W powyższym tekście możemy odczytać wyśmianie i pogardę wobec Irlandczyka. Autor jedenastowiecznego wiersza przypisuje Moriuhtowi satysfakcję ze „świadczenia [wikingom] usług żony”, porównując go do Ravoli, czyli niewolnika przyłapanego na gorącym uczynku zabaw erotycznych z genitaliami innej osoby. Było to odniesienie – raczej zrozumiałe do czytelników z tamtego okresu – do dziewiątej Satyry Juwenalisa, rzymskiego poety.
Niezależnie od intencji historycznej ofiary czy autora tekstu, powyżej przedstawiony tekst pokazuje nam, że różne oblicza życia seksualnego pomiędzy osobami tej samej płci były obecne nawet w czasach brutalnych Wikingów.
Stro∂inn czy sannsor∂inn – tak określano zgwałconych mężczyzn. Były to określenia stygmatyzujące ofiary. Nie można mylić tego z dzisiejszym survivior! W kulturze nordyckiej top (jeżeli stosunek płciowy odbywał się za obopólną zgodą) bądź gwałciciel pozostawał bezkarny, a ofiara ponosiła na sobie całość odpowiedzialności za odbyty stosunek bądź gwałt, jednocześnie za obelgę, zniewagę bądź pomówienie innego mężczyzny o uprawianie stosunków homoseksualnych groziła karą śmierci.
Określenie mężczyzny mianem argr było równoznaczne z popełnieniem níð, czyli zniesławienia. Zgodnie z prawem średniowiecznej Islandii osoba, wobec której skierowano taki zarzut, miała prawo zabić oszczercę bez obowiązku zapłaty odszkodowania należnego za zabójstwo. Oskarżony powinien był niezwłocznie zareagować, podejmując gwałtowny odwet lub wyzywając oskarżyciela na holmgang, czyli formalny pojedynek mający rozstrzygnąć spór o honor. Zwycięstwo oskarżonego lub wycofanie zniewagi przez oskarżyciela pozwalało odzyskać dobre imię. Zaniechanie reakcji odbierano natomiast jako potwierdzenie zarzutów i dowód braku odwagi, co prowadziło do uznania danej osoby za níðingra, człowieka pozbawionego honoru.
Król Norwegii Harald Hardråde (Pięknowłosy) wściekł się, gdy zasugerowano, że jego ojciec Sigurd Syr (przydomek Syr tłumaczony jest na polski jako locha bądź maciora) został spenetrowany przez innego mężczyznę. Była to jedna z najgorszych możliwych obelg.
Acz mego ojca nazywano Hvinngestr (w tłumaczeniu na polski Hvinngestr oznacza jednocześnie „złodzieja” oraz „gościa”), nigdy nie brał końskich penisów, tak jak czynił to Sigurd Syr, ojciec Twój.
– B. Bandlien, Homosexuelle Vikinger?, s. 18.
Zniewagi nie ograniczały się wyłącznie do słów. W kulturze staronordyckiej wykorzystywano również symboliczne formy ośmieszania przeciwnika, przede wszystkim níðstǫng, czyli tzw. słupy hańby. Najczęściej były to pale zakończone wyrzeźbioną ludzką głową, na których umieszczano ciało lub głowę konia. W dwóch zachowanych przekazach sagowych – Bjarnar saga Hítdælakappa (rozdz. 17) oraz Gísla saga Súrssonar – opisano przypadki ustawienia dwóch takich słupów w sposób mający jednoznacznie sugerować akt homoseksualny, co stanowiło szczególnie dotkliwą formę publicznego poniżenia.
Wielu Islandczyków i Norwegów było prawdziwymi mistrzami w obrażaniu tych, z którymi pozostawali w konflikcie. Zarówno za pomocą strof skaldycznych, rzeźbionych przedstawień, inskrypcji runicznych, jak i ustnych zniewag potrafili bardzo otwarcie oskarżać mężczyzn o utrzymywanie stosunków seksualnych z innymi mężczyznami. Zjawisko to wiąże się z pojęciem ragr, pojawiającym się w źródłach – pisze Bjørn Bandlien w „Homosexuelle Wikinger?”.
Loki oraz Odin: postacie nieheteronormatywne
Los osypał postać Lokiego szczyptą ironii względem powyższego wiersza, gdyż w serialu Ragnarok (2020), w którym to Norwegowie podjęli próbę ożywienia mitologii przodków w nowoczesnej odsłonie wizualnej, Loki został przedstawiony jako wiodąca postać queerowa! Nie można mieć pewności, czy sam Loki byłby usatysfakcjonowany, gdyby mógł to zobaczyć!
Serial pokazał nam queerową przemianę Lokiego – od pomalowanych paznokci do coraz bardziej ergi ubrań. W mitologii nordyckiej Loki był również znany z ciągłych przemian w żeńskie postacie: aby uniemożliwić prace budowniczemu oraz poślubienie Freyi, na zalecenie Asów przybrał się w przepiękna kłącze, odciągnął ogiera Svadilfari do lasu i zaszedł z nim w ciąże. Przemieniał się także w kobietę i rodził dzieci-potwory. Określić go jako postać trans czy enby byłoby błędne i daleko idące, ale z pewnością był postacią niepodlegającą binarnym kategoriom tożsamościowym.
Kamienie runiczne: Björketorp, Saleby, Sparlösa
Wspomnienia o nieheteronormatywności – w tym przypadku jako kary za złe czyny – zawierają kamienie runiczne wzniesione pod koniec VII wieku. Każdy zawiera klątwę ochronną przeciwko temu, kto miałby te kamienie zniszczyć.
Na kamieniu Björketorp znajduje się ostrzeżenie, że nierozważny człowiek stanie się argr, czyli zniewieściały na resztę życia i dozna bolesnej śmierci:
Haidz runo runu, falh’k hedra ginnarunaz. Argiu hermalausz, … weladauþe, saz þat brytz.
W zdaniu Argiu hermalausz wspomina się o karze wymierzonej w złoczyńca: niech będzie argr.
Na kamieniu z Saleby klątwa skierowana jest przeciwko temu, kto go zniszczy – taka osoba zostanie zmuszona do uprawiania seiðr i stanie się arg kone, czyli kobietą prowadzącą rozwiązłe życie seksualne.
Verði at [rata] ok at argri konu sá er hǫggvi [í] krus, … of brjóti – Niech stanie się (ofiarą) nieszczęścia i (niech stanie się) rozwiązłą kobietą ten, kto go złamie…
Kamień runiczny w miejscowości Sparlösa głosi, że ten, kto zbezcześci ów kamień, nie tylko stanie się przestępcą, ale również zostanie spenetrowany. Penetracja analna nie była wyłącznie czynem, za który można było zostać ukaranym, ale czasem pełniła rolę kary za inne złe występki.
Podsumowanie
Analizując źródła historyczne – tym bardziej tak oddalone od nas w czasie jak sagi czy napisy na kamieniach runicznych – należy zachować szczególną ostrożność, aby nie pozwolić naszemu światopoglądowi na tyle znacząco wpłynąć na recepcję tych źródeł, by zmienić narrację. Jednocześnie warto rozważać nowe interpretacje, które jeszcze parę dekad temu byłyby absolutnym tabu.
Biorąc pod uwagę występowanie słownictwa oznaczającego bezpośrednio bądź między innymi męską homoseksualność, to okaże się, że obecność homoerotycznych czy homoseksualnych elementów w społeczeństwie oraz kulturze nordyckiej była całkiem spora.
Pomimo dość jasno zaznaczonej – czy to w kształcie prawa, zakazów i kamieni runicznych, czy sag i zachowań postaci legendarnych – obecności homoseksualności w społeczeństwie nordyckim, patriarchat obarczał winą, wstydem i odpowiedzialnością karną mężczyznę, pełniącego rolę „bottoma”, nawet jeżeli zostali zgwałcony. Jest to najczystszy przykład kultury gwałtu w patriarchalnym społeczeństwie.
W kwestii kobiecej homoseksualności wniosek jest jedynie taki, że pozostawała ona w szarej strefie, nie będąc aż w takim w stopniu marginalizowana prawnie jak męska homoseksualność.
Stosując określenia takie jak kultura honoru, zniesławienie, gwałt, przemoc seksualna, homoseksualność oraz inne mamy możliwość wglądu do poszczególnych mechanizmów, które działały jeszcze w poprzednich mileniach, oraz porównania ich do tego, jak wygląda to we współczesnych społeczeństwach skandynawskich.
Bibliografia
- Bjørn Bandlien, Homosexuelle Vikinger?, W: Fortid, nr. 1, Oslo 2007
- Hanne Marie Johanson, Skeive linjer i norsk historie: fra nørron tid til dag, Oslo 2019
- Warner of Rouen, Moriuht: A Norman Latin Poem from the Early Eleventh Century, Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 1995
- Kathleen Self, The Valkyrie’s Gender: Old Norse Shield-Maidens and Valkyries as a Third Gender, W: Feminist Formations, vol. 26, 2014
- Gro Steinsland: Norrøn religion : Myter, riter, samfunn. Oslo 2005
- Gu∂ni Jónsson, Saga Oddrúnarkviða, W: Eddukvæði
- Alison Finlay, Bjarnar saga Hítdælakappa, W: Poetry in Sagas of Icelanders. Skaldic Poetry of the Scandinavian Middle Ages 5
- Ivar Mortensson-Egnund, Loketretten, 1928
